Awans zawodowy nauczycieli szkół za granicą

Karta Nauczyciela ma dwa rozdziały o awansie. Rozdział 3a opisuje ścieżkę krajową i to jemu poświęcona jest większość tego serwisu. Rozdział 3b, artykuły od 9j do 9w, opisuje ścieżkę nauczycieli szkół za granicą - i różni się od krajowej w niemal każdym punkcie proceduralnym, choć prowadzi do tych samych dwóch stopni.

Co to znaczy „nauczyciel szkoły za granicą”

Rozdział 3b dotyczy nauczycieli prowadzących zajęcia w szkołach za granicą - szkołach polskich, szkołach i zespołach szkół przy przedstawicielstwach dyplomatycznych, urzędach konsularnych i przedstawicielstwach wojskowych. Ubiegać się o stopień może każdy z nich z wyjątkiem osób skazanych prawomocnym wyrokiem za umyślne przestępstwo.

Stopnie są te same co w kraju: nauczyciel mianowany i nauczyciel dyplomowany. Wszystko inne - organ, tryb, dokumenty, terminy - jest własne.

Siedem różnic wobec ścieżki krajowej

Zagadnienie	Szkoła w Polsce (rozdział 3a)	Szkoła za granicą (rozdział 3b)
Kto nadaje stopień	organ prowadzący albo organ nadzoru pedagogicznego	minister właściwy do spraw oświaty i wychowania
Jak składa się wnioski	do organu, w postaci papierowej albo elektronicznej	wyłącznie przez system teleinformatyczny ministra
Plan rozwoju zawodowego	nie występuje	obowiązkowy, zatwierdza go minister
Ocena pracy	dwie oceny dyrektora, punktowane kryteria	ocena realizacji planu rozwoju zawodowego, pozytywna albo negatywna
Kto przydziela mentora	dyrektor szkoły	minister, z prowadzonej przez siebie listy
Zajęcia w ostatnim roku	1 godzina, komisja czteroosobowa dyrektora	2 godziny, komisja trzyosobowa ministra
Terminy wniosku i decyzji	30 czerwca → 31 sierpnia, 31 października → 31 grudnia	31 lipca → 30 września, 30 listopada → 31 stycznia

Warunki nadania stopnia nauczyciela mianowanego

Lista jest pięcioelementowa, jak w kraju, ale trzy z pięciu punktów mają inną treść: zamiast oceny pracy jest ocena realizacji planu rozwoju zawodowego, a egzamin sprawdza wymagania dotyczące efektów pracy i jakości pracy szkoły za granicą.

Warunkiem nadania nauczycielowi szkoły za granicą nieposiadającemu stopnia awansu zawodowego stopnia nauczyciela mianowanego jest: 1) posiadanie kwalifikacji […]; 2) odbycie przygotowania do zawodu nauczyciela, a w przypadkach, o których mowa w art. 9pa ust. 5 i 6 oraz art. 9s ust. 3 - także dodatkowego przygotowania do zawodu nauczyciela […]; 3) uzyskanie pozytywnej oceny realizacji planu rozwoju zawodowego nauczyciela, o której mowa w art. 9q ust. 2; 4) uzyskanie pozytywnej opinii o przeprowadzonych zajęciach, o której mowa w art. 9pa ust. 3; 5) zdanie egzaminu przed komisją egzaminacyjną, podczas którego sprawdza się spełnianie przez nauczyciela wymagań dotyczących efektów w pracy dydaktycznej, wychowawczej lub opiekuńczej oraz jakości pracy szkoły za granicą […].

Dz.U. z 2026 r. poz. 515 (tekst jednolity) · tekst aktu

Jak zaczyna się przygotowanie do zawodu

Nauczyciel sam składa wniosek o rozpoczęcie przygotowania do zawodu - przez system teleinformatyczny, w terminie do 31 lipca danego roku. Do 31 sierpnia minister sprawdza kompletność wniosku, informuje o możliwości rozpoczęcia przygotowania i wyznacza mentora z listy nauczycieli mogących pełnić tę funkcję. Mentorem może być nauczyciel mianowany albo dyplomowany wpisany na tę listę; z wyznaczonym mentorem minister zawiera umowę cywilnoprawną na okres pełnienia funkcji.

Wymiar przygotowania jest taki sam jak w kraju - 3 lata i 9 miesięcy, a przy stopniu naukowym 2 lata i 9 miesięcy. Analogicznie wygląda okres wymagany do wniosku na stopień dyplomowanego.

Nauczyciel szkoły za granicą nieposiadający stopnia awansu zawodowego odbywa przygotowanie do zawodu nauczyciela w wymiarze 3 lat i 9 miesięcy. Nauczyciel szkoły za granicą nieposiadający stopnia awansu zawodowego, który posiada stopień naukowy, może odbyć przygotowanie do zawodu nauczyciela w wymiarze 2 lat i 9 miesięcy. […] Nauczyciel szkoły za granicą posiadający stopień nauczyciela mianowanego może złożyć wniosek o podjęcie postępowania kwalifikacyjnego na stopień nauczyciela dyplomowanego, jeżeli przez okres co najmniej 5 lat i 9 miesięcy od dnia nadania stopnia nauczyciela mianowanego prowadził zajęcia w szkole za granicą. Nauczyciel szkoły za granicą posiadający stopień nauczyciela mianowanego oraz stopień naukowy może złożyć wniosek o podjęcie postępowania kwalifikacyjnego na stopień nauczyciela dyplomowanego, jeżeli przez okres co najmniej 4 lat i 9 miesięcy od dnia nadania stopnia nauczyciela mianowanego prowadził zajęcia w szkole za granicą.

Dz.U. z 2026 r. poz. 515 (tekst jednolity) · tekst aktu

Uwaga na sposób liczenia: przerwa w prowadzeniu zajęć trwająca nieprzerwanie dłużej niż miesiąc przedłuża przygotowanie o czas tej przerwy, a przerwa dłuższa niż rok oznacza konieczność odbycia przygotowania od nowa, w pełnym wymiarze. Próg jest więc znacznie niższy niż 30 dni ze ścieżki krajowej.

Plan rozwoju zawodowego wraca

To najważniejsza różnica praktyczna. W ścieżce krajowej plan rozwoju zawodowego zniknął 1 września 2022 r. i pojawia się dziś wyłącznie w starej ścieżce. W rozdziale 3b jest instytucją bieżącą: nauczyciel realizuje plan zatwierdzony przez ministra, mentor pomaga w jego przygotowaniu i realizacji, a po zakończeniu przygotowania nauczyciel składa sprawozdanie z realizacji planu wraz z opinią mentora oraz opiniami osoby kierującej szkołą i przedstawicielstwa rodziców, o ile takie działa.

Minister ustala ocenę realizacji planu w terminie 30 dni od złożenia sprawozdania. Ocena jest pozytywna albo negatywna. Odwołanie nie przysługuje, ale w ciągu 14 dni od doręczenia można wystąpić o ponowne ustalenie oceny przez ministra - i to rozstrzygnięcie jest ostateczne.

Zajęcia w ostatnim roku: dwie godziny przed komisją ministra

W ostatnim roku przygotowania nauczyciel przeprowadza zajęcia w wymiarze 2 godzin w obecności komisji powołanej przez ministra. Komisja jest trzyosobowa: dwoje ekspertów z listy ministra z kwalifikacjami z psychologii lub pedagogiki - jedno z nich przewodniczy - oraz mentor. Zajęcia mogą odbyć się w formie wideokonferencji.

W ostatnim roku odbywania przygotowania do zawodu nauczyciela nauczyciel jest obowiązany przeprowadzić zajęcia, w wymiarze 2 godzin, w obecności komisji powołanej przez ministra właściwego do spraw oświaty i wychowania. W skład komisji […] wchodzą: 1) dwaj eksperci z listy ekspertów […], posiadający kwalifikacje z zakresu psychologii lub pedagogiki, w tym pedagogiki specjalnej, spośród których jeden pełni funkcję przewodniczącego komisji; 2) mentor, o którym mowa w art. 9l ust. 3.

Dz.U. z 2026 r. poz. 515 (tekst jednolity) · tekst aktu

Po negatywnej opinii nauczyciel odbywa dodatkowe przygotowanie do zawodu w wymiarze 9 miesięcy i powtarza dwugodzinne zajęcia. Druga negatywna opinia oznacza dodatkowe przygotowanie w wymiarze roku i 9 miesięcy, zakończone zajęciami w wymiarze już tylko 1 godziny.

Wnioski, terminy i komisje

Terminy są przesunięte wobec krajowych i to jest najczęstsza pułapka kalendarzowa dla osób, które wracają do procedury po latach pracy w Polsce.

Nauczycielom szkół za granicą, którzy złożą wnioski o podjęcie odpowiednio postępowania egzaminacyjnego lub kwalifikacyjnego do dnia 31 lipca danego roku, wydaje się decyzję o nadaniu lub o odmowie nadania stopnia awansu zawodowego w terminie do dnia 30 września danego roku. Nauczycielom szkół za granicą, którzy złożą wnioski o podjęcie odpowiednio postępowania egzaminacyjnego lub kwalifikacyjnego do dnia 30 listopada danego roku, wydaje się decyzję o nadaniu lub o odmowie nadania stopnia awansu zawodowego w terminie do dnia 31 stycznia następnego roku.

Dz.U. z 2026 r. poz. 515 (tekst jednolity) · tekst aktu

Wnioski i załączniki składa się w języku polskim; dokumenty wydane w języku obcym wymagają tłumaczenia przez tłumacza przysięgłego. Komisje powołuje minister, a ich skład jest inny niż w kraju.

Minister właściwy do spraw oświaty i wychowania powołuje komisję egzaminacyjną dla nauczycieli ubiegających się o awans na stopień nauczyciela mianowanego oraz komisję kwalifikacyjną dla nauczycieli ubiegających się o awans na stopień nauczyciela dyplomowanego. W skład komisji wchodzą: 1) dwaj przedstawiciele ministra właściwego do spraw oświaty i wychowania, spośród których jeden pełni funkcję przewodniczącego komisji; 2) dwaj eksperci z listy ekspertów […]; 3) w przypadku komisji egzaminacyjnej - także mentor, o którym mowa w art. 9l ust. 3.

Dz.U. z 2026 r. poz. 515 (tekst jednolity) · tekst aktu

Egzamin i rozmowa kwalifikacyjna mogą odbyć się w formie wideokonferencji. Po niezdanym egzaminie nauczyciel może złożyć wniosek ponownie po odbyciu dodatkowego przygotowania w wymiarze 9 miesięcy, a po braku akceptacji komisji kwalifikacyjnej - po co najmniej roku i 9 miesiącach dalszego prowadzenia zajęć.

Stopień dyplomowanego

Warunki są trzy i nie ma wśród nich oceny pracy ani opinii o zajęciach - liczy się okres prowadzenia zajęć oraz akceptacja komisji kwalifikacyjnej po analizie dorobku zawodowego i rozmowie.

Warunkiem nadania nauczycielowi szkoły za granicą posiadającemu stopień nauczyciela mianowanego stopnia nauczyciela dyplomowanego jest: 1) posiadanie kwalifikacji […]; 2) prowadzenie zajęć w szkole za granicą przez okres, o którym mowa w art. 9m ust. 4 albo 5 […]; 3) uzyskanie akceptacji komisji kwalifikacyjnej, która na podstawie dokonanej analizy dorobku zawodowego nauczyciela i przeprowadzonej rozmowy sprawdza spełnianie przez nauczyciela wymagań dotyczących realizowania zadań lub podejmowania działań na rzecz oświaty oraz ich efektów […].

Dz.U. z 2026 r. poz. 515 (tekst jednolity) · tekst aktu

Tryb szczególny: mianowanie po piętnastu latach szkolnych

Rozdział 3b przewiduje własną drogę na skróty, której ścieżka krajowa nie zna. Nauczyciel z wymaganymi kwalifikacjami i znaczącym dorobkiem zawodowym, który w ciągu 20 lat poprzedzających wniosek prowadził zajęcia w szkole za granicą przez co najmniej 15 lat szkolnych, może dostać stopień mianowanego bez przygotowania do zawodu i bez egzaminu - na podstawie samej analizy dokumentów. Wniosek w tym trybie składa się przez cały rok, a decyzja zapada w terminie 6 miesięcy.

Nauczycielowi szkoły za granicą posiadającemu kwalifikacje […] oraz znaczący dorobek zawodowy, który w okresie 20 lat poprzedzających złożenie wniosku o nadanie stopnia nauczyciela mianowanego przez co najmniej 15 lat szkolnych prowadził zajęcia w szkole za granicą, minister właściwy do spraw oświaty i wychowania może nadać stopień nauczyciela mianowanego po przeprowadzeniu analizy dokumentów potwierdzających posiadanie wymaganych kwalifikacji, znaczącego dorobku zawodowego oraz okresu prowadzenia zajęć w szkole za granicą.

Dz.U. z 2026 r. poz. 515 (tekst jednolity) · tekst aktu

Ustawa podpowiada nawet, co może zostać uznane za znaczący dorobek: jakość pracy z uczniami, współpracę z nauczycielami, kulturę pedagogiczną, pracę na rzecz oświaty Polonii i Polaków za granicą, promocję Polski oraz publikacje i materiały edukacyjne dotyczące nauczania po polsku.

Przejście między krajem a zagranicą

Okresy nie przepadają, ale przenoszą się z limitami:

• z zagranicy do Polski - do okresu przygotowania do zawodu wlicza się przygotowanie odbyte za granicą, nie dłużej niż 3 lata przy wymiarze pełnym i 2 lata przy skróconym, pod warunkiem pozytywnej opinii mentora o stopniu realizacji planu rozwoju zawodowego;
• z Polski za granicę - analogicznie, nie dłużej niż 3 albo 2 lata, ale warunkiem jest co najmniej dobra ocena pracy za ten okres;
• po mianowaniu - nauczycielowi mianowanemu, który wraca do Polski, do okresu wymaganego przed wnioskiem na dyplomowanego wlicza się okres prowadzenia zajęć za granicą od dnia nadania stopnia; w drugą stronę wlicza się okres zatrudnienia w Polsce w wymiarze co najmniej 1/2 obowiązkowego wymiaru zajęć, bez nieobecności dłuższych niż 30 dni.

Gdzie szukać dalej

Wymagania sprawdzane na egzaminie i w rozmowie określa odrębne rozporządzenie wydane na podstawie art. 9w Karty Nauczyciela - nie są to ani sześć wymagań z § 6, ani cztery wymagania z § 7 znane ze ścieżki krajowej. Mapę całego rozdziału 3a i jego relację do rozdziału 3b zebraliśmy w artykule o rozdziale 3a Karty Nauczyciela, a zasady powoływania przepisów - w tekście o tym, jak czytać przepisy.