Sześć wymagań z § 6 rozporządzenia - co sprawdza komisja egzaminacyjna

Zakres merytoryczny egzaminu na stopień nauczyciela mianowanego mieści się w jednym paragrafie rozporządzenia i obejmuje sześć wymagań. To z nich komisja układa pytania. Warunki formalne, bez których organ prowadzący nie nada stopnia, to osobna lista z Karty Nauczyciela - zestawiamy ją w artykule o warunkach i wymaganiach na stopień mianowanego. Ten tekst rozkłada na czynniki pierwsze samą szóstkę: co kryje się pod każdym wymaganiem, gdzie szukać materiału i czym posłużyć się w odpowiedzi.

Zakres wymagań […] których spełnianie jest sprawdzane przez komisję egzaminacyjną podczas egzaminu na stopień nauczyciela mianowanego […] obejmuje: 1) znajomość przepisów prawa dotyczących organizacji, zadań i zasad funkcjonowania szkoły, w której nauczyciel odbywał przygotowanie do zawodu nauczyciela; 2) umiejętność prowadzenia zajęć w sposób zapewniający właściwą realizację statutowych zadań szkoły, w szczególności realizację podstawy programowej; 3) umiejętność rozpoznawania potrzeb uczniów i indywidualizowania nauczania; 4) umiejętność stosowania w pracy wiedzy z zakresu psychologii, pedagogiki i dydaktyki; 5) znajomość środowiska uczniów oraz umiejętność uwzględniania w swojej pracy problematyki środowiska lokalnego i współczesnych problemów społecznych i cywilizacyjnych; 6) umiejętność korzystania w pracy, zwłaszcza w trakcie prowadzonych zajęć, z narzędzi multimedialnych i informatycznych.

Dz.U. z 2022 r. poz. 1914 · tekst aktu w bazie ELI

Sześć wymagań nie jest zbiorem przypadkowym. Odpowiadają one temu, czym nauczyciel zajmuje się w okresie przygotowania do zawodu: poznaje organizację i zasady funkcjonowania szkoły, prowadzi zajęcia, doskonali kompetencje w pracy z uczniami ze specjalnymi potrzebami, dokonuje ewaluacji własnej pracy.

Pokaż treść przepisu

Nauczyciel w trakcie odbywania przygotowania do zawodu nauczyciela […]: 1) poznaje organizację, zadania i zasady funkcjonowania szkoły; 2) prowadzi powierzone mu zajęcia i uczestniczy w pracach związanych z realizacją zadań dydaktycznych, wychowawczych, opiekuńczych i innych statutowych zadań szkoły […]; 3) obserwuje zajęcia prowadzone przez mentora lub innego nauczyciela; 4) doskonali kompetencje w związku z wykonywanymi obowiązkami, w szczególności w zakresie kształcenia uczniów ze specjalnymi potrzebami edukacyjnymi, w tym uczniów szczególnie uzdolnionych; 5) przeprowadza zajęcia […]; 6) dokonuje ewaluacji własnej pracy i wykorzystuje jej wyniki do doskonalenia dalszej pracy; 7) dzieli się wiedzą z innymi nauczycielami w ramach wewnątrzszkolnego doskonalenia zawodowego.

Dz.U. z 2022 r. poz. 1914 · tekst aktu w bazie ELI

Praktyczny wniosek: materiału na egzamin nie trzeba wytwarzać osobno. Powstaje on w trakcie przygotowania do zawodu, trzeba go tylko wcześniej uporządkować.

Wymaganie 1: przepisy o organizacji, zadaniach i funkcjonowaniu szkoły

Ograniczenie zakresu jest tu wpisane w treść przepisu: chodzi o szkołę, w której nauczyciel odbywał przygotowanie do zawodu. Pytanie o kompetencje rady pedagogicznej jest więc pytaniem o radę pedagogiczną konkretnej placówki, a nie o abstrakcyjny model.

Materiału szukaj w dwóch warstwach. Warstwa ustawowa to Prawo oświatowe (organy szkoły i ich kompetencje, statut, nadzór pedagogiczny), ustawa o systemie oświaty (ocenianie, klasyfikowanie, promowanie, egzaminy zewnętrzne), Karta Nauczyciela (obowiązki nauczyciela, czas pracy, odpowiedzialność dyscyplinarna) oraz rozporządzenie o bezpieczeństwie i higienie w szkołach. Mapę tych aktów daje artykuł o czterech ustawach oświatowych. Warstwa druga to dokumenty własnej szkoły: statut wraz z wewnątrzszkolnym ocenianiem, program wychowawczo-profilaktyczny, regulaminy (dyżurów, wycieczek, biblioteki, pracowni), procedury reagowania oraz szkolny zestaw programów nauczania.

Jak to pokazać komisji. Zamiast streszczać ustawę, wskaż jeden zapis statutu stosowany w codziennej pracy i sytuację, w której znalazł zastosowanie: procedura zwalniania ucznia z zajęć, tryb odwołania od oceny rocznej, sposób usprawiedliwiania nieobecności. Nazwij dokument, wskaż jednostkę redakcyjną i powiedz, co z niej wynikało dla Twojego działania. Na egzaminie zapewnia się dostęp do aktów prawnych, więc lepiej wyjść od konkretu i sprawdzić brzmienie przepisu na miejscu, niż recytować z pamięci.

Wymaganie 2: prowadzenie zajęć a realizacja podstawy programowej

Wymaganie łączy dwa poziomy: zadania statutowe szkoły jako całości i podstawę programową jako ich rdzeń. W praktyce komisja sprawdza łańcuch: zapis podstawy programowej, cel lekcji, kryteria sukcesu, narzędzie sprawdzenia, wynik i wniosek na kolejne zajęcia.

Materiał: rozporządzenie o podstawie programowej dla Twojego typu szkoły, ze szczególnym uwzględnieniem części „warunki i sposób realizacji”, którą kandydaci pomijają najczęściej, a która wprost narzuca metody pracy. Dalej: dopuszczony przez dyrektora program nauczania, rozkład materiału, szkolny zestaw programów, zapisy statutu o zadaniach szkoły oraz szkolne narzędzia monitorowania realizacji podstawy programowej.

Jak to pokazać komisji. Weź jeden dział prowadzony samodzielnie. Przywołaj jedno wymaganie szczegółowe z podstawy, pokaż, w jaki cel operacyjny je przekładasz, jak brzmiały kryteria sukcesu dla uczniów i czym sprawdzasz ich osiągnięcie. Zakończ liczbą z własnej pracy: ilu uczniów opanowało dane wymaganie w pierwszym podejściu i co zmieniło się przy powtórce. To jest odpowiedź, której nie da się przygotować z poradnika.

Wymaganie 3: rozpoznawanie potrzeb uczniów i indywidualizacja

Dwa człony, dwa różne dowody. Rozpoznawanie to diagnoza: obserwacja, diagnoza wstępna na starcie roku, analiza wyników sprawdzianów, wywiad z wychowawcą i pedagogiem, informacje z opinii i orzeczeń poradni. Indywidualizowanie to reakcja: dostosowanie wymagań, różnicowanie zadań, praca z uczniem zdolnym, udział w zespole opracowującym indywidualny program edukacyjno-terapeutyczny.

Materiał: rozporządzenie o zasadach udzielania i organizacji pomocy psychologiczno-pedagogicznej, rozporządzenie o kształceniu uczniów z niepełnosprawnością (indywidualny program edukacyjno-terapeutyczny i wielospecjalistyczna ocena poziomu funkcjonowania ucznia), szkolna procedura organizacji pomocy, opinie i orzeczenia uczniów w Twoich klasach oraz dokumentacja zespołu nauczycieli.

Jak to pokazać komisji. Opisz jednego ucznia bez podawania danych identyfikujących: co zwróciło Twoją uwagę, skąd pochodziła ta wiedza, jakie dostosowanie zastosowano i po czym widać, że działa. Przydaje się tu porównanie wyniku diagnozy wstępnej z wynikiem późniejszym. Miej też gotową odpowiedź na pytanie o różnicę między dostosowaniem wymagań a ich obniżeniem, bo pada bardzo często - zestaw typowych pytań znajdziesz w artykule o pytaniach na egzaminie.

Wymaganie 4: psychologia, pedagogika i dydaktyka w praktyce

To jedyne wymaganie, które nie ma własnego aktu prawnego. Nie oznacza to, że nie ma kotwic. Podstawa programowa w części opisowej odwołuje się do prawidłowości rozwojowych, program wychowawczo-profilaktyczny szkoły powstaje na podstawie diagnozy potrzeb, a kryteria oceny pracy nauczyciela nazywają wprost poprawność metodyczną zajęć i wspieranie rozwoju każdego ucznia. Dokumentacja z Twoich dwóch ocen pracy w okresie przygotowania jest tu dobrym materiałem wyjściowym - opisujemy ją w artykule o ocenie pracy w okresie przygotowania.

Jak to pokazać komisji. Nie definiuj pojęć. Nazwij jedną koncepcję lub jedno narzędzie (ocenianie kształtujące, praca w strefie najbliższego rozwoju, motywacja wewnętrzna, konsekwencja zamiast kary), opisz sytuację, w której znalazły zastosowanie, i podaj efekt. Odpowiedź „stosuję ocenianie kształtujące” bez przykładu z własnej klasy jest oceniana nisko. Odpowiedź, w której pada nazwa metody, opis wdrożenia i informacja, po czym widać zmianę, jest kompletna.

Wymaganie 5: środowisko uczniów i współczesne problemy społeczne

Wymaganie ma trzy warstwy: znajomość środowiska konkretnych uczniów, uwzględnianie specyfiki środowiska lokalnego oraz reagowanie na problemy społeczne i cywilizacyjne. Ostatnia warstwa jest najbardziej otwarta - mieszczą się w niej cyberprzemoc i nadużywanie ekranów, kryzys psychiczny młodzieży, praca z uczniami z doświadczeniem migracji, wykluczenie rówieśnicze.

Materiał: program wychowawczo-profilaktyczny szkoły wraz z diagnozą potrzeb, na której go oparto, wyniki ewaluacji wewnętrznej, standardy ochrony małoletnich, szkolne procedury interwencyjne, a także wiedza o instytucjach współpracujących ze szkołą (poradnia psychologiczno-pedagogiczna, ośrodek pomocy społecznej, kurator sądowy, policja).

Jak to pokazać komisji. Wskaż konkretny zapis programu wychowawczo-profilaktycznego swojej szkoły i pokaż, jak realizujesz go na własnych zajęciach albo w pracy wychowawczej. Drugi mocny dowód to opis sytuacji, w której uruchamiasz szkolną procedurę: kogo informujesz, w jakiej kolejności, co robi szkoła. Znajomość ścieżki interwencji waży więcej niż lista zagrożeń.

Wymaganie 6: narzędzia multimedialne i informatyczne

Przepis dodaje tu wyrażenie „zwłaszcza w trakcie prowadzonych zajęć”. Ciężar dowodu przesuwa się więc z administracji na dydaktykę: prowadzenie dziennika elektronicznego to za mało, jeśli nie potrafisz pokazać, jak narzędzie cyfrowe zmieniło przebieg lekcji.

Materiał: własne scenariusze i materiały cyfrowe, dane z narzędzi do sprawdzania wiedzy, polityka ochrony danych osobowych w szkole i regulamin korzystania z urządzeń, zapisy statutu o telefonach na terenie szkoły, funkcje dziennika elektronicznego wykraczające poza wpisywanie ocen.

Jak to pokazać komisji. Wybierz jedno narzędzie i przeprowadź je przez pełny cykl: po co je wprowadzasz, co zastąpiło, jaki był efekt mierzalny i jak rozwiązujesz kwestię uczniów bez dostępu do sprzętu w domu. Dopowiedz wątek bezpieczeństwa danych, bo pytanie o zgody i o to, gdzie trafiają dane uczniów, pojawia się regularnie.

Umiejętność cyfrowa sprawdzana jest dwukrotnie

Warto zauważyć, że kompetencja z wymagania szóstego jest weryfikowana w dwóch niezależnych procedurach. Pierwsza to zajęcia obserwowane w ostatnim roku przygotowania do zawodu. Komisję powołuje wtedy dyrektor szkoły, a w rozmowie po zajęciach nauczyciel wykonuje zadanie wskazane przez komisję z użyciem narzędzi multimedialnych, o ile nie zostały użyte w trakcie samych zajęć.

Pokaż treść przepisu

Komisja […] po przeprowadzeniu przez nauczyciela zajęć: 1) omawia z nauczycielem te zajęcia, odnosząc się do poprawności merytorycznej zajęć, realizacji celu zajęć oraz umiejętności nauczyciela […]; 2) przeprowadza z nauczycielem rozmowę dotyczącą zastosowanych metod i form pracy oraz indywidualizacji nauczania, w trakcie której nauczyciel wykonuje zadanie wskazane przez komisję z użyciem narzędzi multimedialnych […]. Każdy z członków komisji ocenia przeprowadzone przez nauczyciela zajęcia, przyznając punkty według skali od 0 do 10. […] Nauczyciel otrzymuje pozytywną opinię o przeprowadzonych zajęciach, jeżeli średnia arytmetyczna uzyskanych punktów wynosi co najmniej 5.

Dz.U. z 2022 r. poz. 1914 · tekst aktu w bazie ELI

Druga procedura to egzamin przed komisją egzaminacyjną powołaną przez organ prowadzący. Ta sama umiejętność, dwa różne gremia, dwa różne progi punktowe. Przebieg pierwszej z nich opisujemy w artykule o zajęciach obserwowanych i opinii komisji. Praktyczna konsekwencja: narzędzie użyte przy zajęciach obserwowanych warto mieć opanowane także na egzamin, bo pytanie o nie jest naturalne.

Komisja ocenia wszystkie sześć wymagań jedną notą

Najczęstsze nieporozumienie dotyczy sposobu punktowania. Nie ma sześciu odrębnych ocen ani progu do zaliczenia każdego wymagania osobno. Każdy członek komisji przyznaje jedną notę łącznie za całość, w skali od 0 do 10, a egzamin jest zdany przy średniej arytmetycznej co najmniej 7.

Pokaż treść przepisu

Komisja egzaminacyjna zapoznaje się z opinią o przeprowadzonych zajęciach […] i oceną pracy nauczyciela oraz przeprowadza egzamin, podczas którego nauczyciel: 1) odpowiada na pytania członków komisji egzaminacyjnej dotyczące wymagań, o których mowa w § 6; 2) wykazuje się umiejętnością rozwiązania wskazanego przez komisję egzaminacyjną problemu związanego z wykonywaną pracą. W trakcie egzaminu […] zapewnia się nauczycielowi dostęp do aktów prawnych. Każdy z członków komisji egzaminacyjnej ocenia spełnienie przez nauczyciela wymagań […] przyznając łącznie za wszystkie wymagania punkty według skali od 0 do 10. […] Nauczyciel zdał egzamin przed komisją egzaminacyjną, jeżeli średnia arytmetyczna uzyskanych punktów wynosi co najmniej 7.

Dz.U. z 2022 r. poz. 1914 · tekst aktu w bazie ELI

Gdy na posiedzeniu jest więcej niż trzech członków komisji, przed policzeniem średniej odrzuca się jedną najwyższą i jedną najniższą notę, z dwoma wyjątkami opisanymi w przepisie.

Pokaż treść przepisu

W przypadku gdy liczba członków komisji egzaminacyjnej obecnych na posiedzeniu jest większa niż 3, odrzuca się jedną najwyższą i jedną najniższą ocenę punktową, z wyjątkiem przypadku gdy: 1) co najmniej dwie najwyższe oceny punktowe przyznane przez członków komisji egzaminacyjnej są takie same; 2) wszyscy członkowie komisji egzaminacyjnej przyznali takie same oceny punktowe.

Dz.U. z 2022 r. poz. 1914 · tekst aktu w bazie ELI

Z tej konstrukcji wynika kilka rzeczy naraz. Nie da się „oblać jednego wymagania”, ale też nie da się odpuścić żadnego z nich: słaba odpowiedź w jednym obszarze obniża jedyną notę, jaką dostajesz. Mechanikę liczenia z przykładami rozpisujemy w artykule o punktacji i progu zdawalności. Druga część egzaminu, czyli problem do rozwiązania, wchodzi do tej samej noty, a to zwykle w niej komisja sprawdza, czy wymagania od trzeciego do piątego są opanowane praktycznie.

Do powtórek według sześciu wymagań przyda się baza pytań na stopień mianowanego, a przebieg całego posiedzenia opisujemy w artykule o przebiegu egzaminu.